Szampan to jedno z tych słów, które dawno wyszły poza winiarski słownik. Ktoś otwiera prosecco – mówi „szampan”. Przy winie musującym na urodziny też często pada „szampan”. A kiedy trzeba uczcić awans, rocznicę albo koniec remontu, który miał trwać trzy tygodnie, słowo wraca samo. W języku potocznym wszyscy wiemy, o co chodzi. Ale w świecie wina sprawa jest prosta: nie każde wino musujące jest szampanem.
Szampan to wino musujące z Szampanii, regionu na północy Francji. Powstaje według przepisów regionu Champagne, z określonych odmian winorośli i metodą klasyczną, czyli z drugą fermentacją w butelce. To właśnie w butelce powstają bąbelki, które później cieszą nas w kieliszku. Nie jest to więc tylko kwestia nazwy, eleganckiej etykiety czy ceny. Szampan ma konkretne pochodzenie, konkretną metodę produkcji i bardzo długą historię.
Dlatego pytanie „czym szampan różni się od prosecco?” jest dużo ciekawsze, niż może się wydawać. Odpowiedź nie brzmi: „ceną”. Cena jest skutkiem wielu rzeczy: miejsca, pracy w winnicy, ręcznych zbiorów, długiego dojrzewania, renomy regionu i czasu, którego szampan potrzebuje, zanim trafi do sprzedaży. Różnica zaczyna się wcześniej – w ziemi, odmianach, klimacie i sposobie powstawania wina.
Szampan ma więcej niż jedną historię. W osobnych tekstach opowiadam o szampanie w kulturze i o tym, jak dobrze działa szampan w kuchni. Tutaj wracam do podstaw: czym właściwie jest szampan, jak powstaje i dlaczego prosecco, cava czy crémant to nie to samo.
Co właściwie nazywamy szampanem?
Szampanem można nazywać wyłącznie wino musujące pochodzące z Szampanii. To chroniona nazwa pochodzenia. Wino musujące z Włoch, Hiszpanii, Niemiec, Polski czy nawet z innego regionu Francji nie jest szampanem. Może być świetne, może powstawać tradycyjną metodą, może kosztować niemało – ale szampanem nie jest.
Najważniejsze odmiany winorośli w Szampanii to chardonnay, pinot noir i pinot meunier (po niemiecku schwarzriesling). Chardonnay wnosi świeżość, cytrusowy charakter, elegancję i często bardziej mineralny ton. Pinot noir daje strukturę, głębię i mocniejszy owoc. Pinot meunier zwykle dodaje miękkości, owocowości i bardziej otwartego charakteru. Proporcje tych odmian mają ogromne znaczenie dla stylu wina.
Szampan może być biały albo różowy. Może być bardzo wytrawny, świeży i cytrusowy, ale może też być pełniejszy, bardziej kremowy, dojrzalszy, z nutami pieczywa, orzechów, jabłek, migdałów i przypraw. Jeśli powstaje wyłącznie z białych winogron, najczęściej z chardonnay, na etykiecie może pojawić się określenie blanc de blancs. Jeśli powstaje z czerwonych odmian, czyli pinot noir i pinot meunier, mówimy o blanc de noirs. To nadal szampan, ale o innym charakterze.
Jedna butelka szampana powstaje mniej więcej z 1,2 kg winogron. To brzmi dość niewinnie, dopóki nie przypomnimy sobie, że mówimy o jednym z najbardziej rozpoznawalnych regionów winiarskich świata, w którym hektar ziemi nie jest tani, zbiory odbywają się ręcznie, a wino musi jeszcze długo dojrzewać w piwnicy. W cenie szampana nie płacimy więc wyłącznie za nazwę. Płacimy za miejsce, czas, pracę i proces, którego nie da się specjalnie przyspieszyć bez utraty charakteru.
Prestiż regionu nie oznacza, że wszystkie szampany mają podobny charakter. Warto patrzeć na pochodzenie winogron, użyte odmiany i sposób pracy producenta, a nie tylko na rozpoznawalność marki. Obok największych domów szampańskich działają również producenci rodzinni. Jednym z nich jest Champagne Drappier z Côte des Bar, z którym współpracujemy od ponad dwóch dekad.

Jak powstaje szampan?
Najpierw powstaje wino bazowe – spokojne, czyli jeszcze bez bąbelków. Winogrona są zbierane ręcznie, tłoczone, a sok fermentuje jak w przypadku innych win. Dopiero później zaczyna się ta część pracy, która sprawia, że szampan jest szampanem. Jednym z najważniejszych momentów jest assemblage, czyli łączenie win z różnych odmian, parceli, a często także roczników.
W Szampanii bardzo ważna jest ciągłość stylu. Jeśli na etykiecie nie ma rocznika, producent może połączyć wina z różnych lat, żeby zachować rozpoznawalny charakter domu. Dlatego kolejne wydania tego samego szampana nierocznikowego powinny nawiązywać do wspólnego stylu, choć nie muszą smakować identycznie. To trochę jak podpis producenta: nie zawsze widoczny z daleka, ale obecny w kieliszku.
Druga fermentacja i bąbelki
Potem przychodzi druga fermentacja. Do wina dodaje się liqueur de tirage, czyli porcję wina z cukrem i drożdżami, a butelkę zamyka się kapslem. Fermentacja odbywa się już w tej samej butelce, która później trafi do sprzedaży. Drożdże wykonują swoją pracę, powstaje
